Hãy lắng “nghe” hương

Nhắc đến hương, điều đầu tiên ta liên tưởng đến chính là làn khói nghi ngút vấn vương, như lạc vào cõi phiêu diêu tự tại. Trong cuốn “Thuyết văn giải tự”: hương có nghĩa là khí thơm. Như vậy, trong thời kỳ đầu, từ hương được dùng để chỉ những vật chất có thể mang tới những mùi thơm dễ chịu cho con người, bao gồm mùi toả ra khi đốt các loại nông phẩm như ngô, ngũ cốc, cỏ thơm cho đến hương thơm tự nhiên từ các loại hương liệu, hương phẩm thường thấy sau này. Trong ngôn ngữ tiếng Việt, chữ “hương” trong tiếng Hán được đọc là “nhang”, cây nhang và nén hương đồng nghĩa với nhau. Hương là một sản phẩm văn hóa độc đáo của nhân loại, hương thơm thông qua sự kích thích về thị giác, khứu giác đã gây tác động nhiều mặt đến não bộ con người, từ đó gợi mở suy nghĩ, hóa giải áp lực tinh thần, tạo ra một môi trường ấm áp và vui vẻ, giúp thân tâm thư thái, ôn hòa. Đặc biệt, chính sự xuất hiện của hương khói đã mang lại ký ức cổ xưa về sự phát triển văn minh nhân loại. Bởi lẽ, từ khi con người biết cách sử dụng lửa, thì từ đó mới mở được cánh cửa thần bí của hương thơm. Hình ảnh khói hương còn được dân gian tín niệm rằng “khói” thoát ra từ một sinh vật được coi là sự ra đi của linh hồn rời khỏi thể xác. Như vậy, khói hàm chứa tính linh thiêng của nó, nhất là loại khói có hương thơm.

 Hương thơm nằm ở khoảng giao giữa thế giới vật chất và tinh thần, nó cũng giống như các thần linh trong thần thoại, không thể chạm vào được nhưng cảm giác được, phiêu diêu trong không gian hiện thực và thế giới tâm linh. Tính chất tế nhị không nắm bắt được của hương làm cho nó gắn liền một cách tượng trưng với sự có mặt của tinh thần, với bản chất của linh hồn vốn là những “năng lượng” thần bí. Do vậy, hương thơm thường có vai trò đặc biệt quan trọng trong hầu khắp các nghi lễ tôn giáo: trầm hương, tốc hương, chiêm đàn hương, uất kim hương. Cây nhang, nén hương là vật phẩm mang cả ba đặc tính của lửa, khói và hương thơm nên sở đắc một ý nghĩa tổng hợp. Ở đó, khói hương là công dụng chính yếu giúp chuyển tải những mong cầu của người trần thế đến các đối tượng kính ngưỡng ở cõi siêu nhiên.

Việc sử dụng của hương, ban đầu với mục đích làm sạch môi trường, tượng trưng cho địa vị, thờ cúng trong tôn giáo và trị bệnh trong y dược, về sau đã phát triển thành các hàm nghĩa văn hóa như xua tà khử uế, giao lưu về tâm linh, hình thành nên văn hóa hương vô cùng phong phú và đa dạng, nhất là những dịp lễ tết.

Lòng thành thắp một nén hương

Tập tục xông hương/thắp hương bắt đầu từ tín ngưỡng tôn giáo. Vào thời thượng cổ con người chưa giải thích được các hiện tượng trong thế giới tự nhiên, cảm thấy giới tự nhiên vô cùng thần bí, không thể đoán biết, nên họ có thể hy vọng dựa vào sức mạnh của tổ tiên hoặc thần minh để xua tà đuổi dịch, có được cuộc sống no ấm. Vì thế, con người đã đi tìm một công cụ để giúp họ đối thoại với thần linh. Do cảm thấy thần và linh hồn đều bất định, không thể nắm bắt, như có như không trong thế giới tự nhiên, ngoài mây và sương mù (những nơi khói mây mù mịt cũng thường được coi là nơi cư trú của thần linh), chỉ có thắp hương mới có đặc trưng này, nên người xưa đã tìm ra một phương pháp liên lạc với thần linh và tổ tiên, đó chính là thắp hương. Từ đó, hương là sợi dây kết nối giữa thế tục và trời cao, dựa vào làn khói hương lan tỏa, có thể trực tiếp gửi tấm lòng chân thành của con người đến với thế giới thần linh.

 Đối với người Việt ta, khói nhang luôn là nét đẹp truyền thống từ xưa tới nay, nó gần gũi và thiêng liêng trong đời sống văn hóa tâm linh của người Việt Trong mỗi tâm thức của người Việt đều mong muốn rằng mỗi nén nhang trầm hương khi đốt sẽ tạo ra một cầu nối vô hình để kết nối giữa hai thế giới thiêng liêng và thế tục. Mùi hương làm cho hồn người có cảm giác đang giao hòa với quá khứ nhất là trong những dịp giỗ chạp hay lễ tết nguyên đán. Trong mỗi gia đình người Việt xưa thường có câu đối: “Tiên tổ an linh, con cháu nhà cửa thịnh vượng/ Tuế thời tưởng niệm, khói hương nghi ngút dài lâu”. Mỗi khi mùi hương lan toả là lúc con người ta như trầm tĩnh lại, hồi tưởng về quá khứ xa xăm phảng phất mơ hồ. Theo quan niệm xưa của ông bà thì trên bàn thờ Tổ Tiên phải có âm có dương. Mâm ngũ quả chính là biểu tượng của âm, còn bình bông tượng trưng cho dương. Ngày tết, ngày giỗ,..khi trưng bày bàn thờ tổ tiên, người ta luôn chú ý đặt đúng vị trí: “Đông bình, Tây quả” (tức bên trái là bình bông, bên phải là mâm ngũ quả theo hướng từ bàn thờ nhìn ra), còn lư hương thì luôn ở giữa. Vậy, nếu nói bàn thờ là nơi tôn nghiêm nhất của gia đình, thì lư hương là trung tâm của nơi tôn nghiêm ấy. Thậy vậy, lư hương vật không thể thiếu trong bất cứ bàn thờ tổ tiên nào. Thế mới thấy vai trò quan trọng của hương nhang. Trong làn khói nhang thoảng nhẹ hương thơm, tâm hồn con người như lâng lâng thoát tục, như có thể “gặp gỡ, liên hệ, trao đổi, trò chuyện” với những người đã khuất. Làn khói nhang hư thực mong manh đó, với tấm lòng thành kính của người dâng hương, phút chốc trở thành công năng diệu dụng trong cõi tinh thần, tạo cho ta sự thanh tịnh, ấm áp sum vầy trong gia đình. Nó thể hiện được một nét văn hóa đậm bản sắc dân tộc Việt. Đó là sự kính trọng, lòng biết ơn Tổ tiên, tiền nhân trong đạo thờ cúng Ông Bà. Thật vậy, thắp hương lên, trong giờ khắc giao thừa thiêng liêng chuyển vận, bao niềm ước vọng cũng theo đó ùa về. Mùi hương trầm vương vấn chứa đựng cả “vị” linh thiêng của trời đất, của cả nghĩa cử văn hóa và tâm hồn người Việt, tạo một nét đẹp văn hoá tâm linh trong cuộc sống cộng đồng của người dân Việt.

ThS. Nguyễn Hiếu Tín